Ντελικατέσεν στην Εποχή του Χαλκού

Γκουρμέ συνταγές εκτελούσαν τα εύπορα νοικοκυριά του προϊστορικού οικισμού στο Ακρωτήρι της Θήρας την Εποχή του Χαλκού. Λιαστά ψάρια, σαλιγκάρια, σουβλάκια (καλαμάκι), τα οποία δεν αποκλείεται να συνόδευαν με μπίρα, καθώς οι Θηραίοι είχαν επαφές με τους αρχαίους Αιγύπτιους κατά την τρίτη και δεύτερη χιλιετία π.Χ. και θα μπορούσαν «να είχαν εισαγάγει την τεχνική παρασκευής μπίρας από κριθάρι».

Ετσι είπε χθες ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και επικεφαλής των ανασκαφών του Ακρωτηρίου Θήρας Χρήστος Ντούμας, μιλώντας στο Μέγαρο Μουσικής με θέμα «Από την ανάγκη στην απόλαυση. Οι διατροφικές συνήθειες στο Ακρωτήρι της Εποχής του Χαλκού».

Ο κ. Ντούμας παρουσίασε τα ανασκαφικά τεκμήρια (σώθηκαν χάρη στην πυκνή ηφαιστειακή τέφρα που τα κάλυψε), από τα οποία φαίνεται πόσο καλοφαγάδες ήταν οι Θηραίοι. Η κουζίνα τους ήταν γεμάτη από όσπρια, δημητριακά, κρέατα, ψάρια και θαλασσινά. Ξηροί καρποί (σύκα, αμύγδαλα), λάδι, ελιές, χυμοί φρούτων (από ρόδι) και «οίνος ευφραίνει την καρδίαν» των Σαντορινιών εδώ και τουλάχιστον 4.000 χρόνια.

Η μελέτη στα κατάλοιπα τροφής (οστά ζώων) που έχουν βρεθεί στο Ακρωτήρι δείχνει πως οι κάτοικοί του προτιμούσαν από κρεατικά τα αιγοπρόβατα (80%), λιγότερο το χοιρινό (19%) και ελάχιστα τα βοοειδή και το κυνήγι (1%). Ως νησιωτική κοινωνία είχε στο διαιτολόγιό της μεγάλη ποικιλία θαλασσινών. Κοσκινίζοντας το χώμα έχουν βρεθεί: «Κυδώνια, αχινοί, χτένια, πεταλίδες, τρίτωνες, από τα πιο συχνά όστρεα, ενώ φαίνεται πως και η πορφύρα, εκτός από την παραγωγή χρώματος, καταναλωνόταν και ως τροφή».

Από την εικονογραφία και τα κινητά ευρήματα προκύπτει ότι ασχολούνταν με την αλιεία σε ανοιχτές θάλασσες. Ψάρευαν με δίχτυα ή αγκίστρια και τα ψάρια δεν καταναλώνονταν όλα φρέσκα. «Εχουν βρεθεί πιθάρια, μέσα στα οποία τα διατηρούσαν, είτε παστωμένα είτε ξεραμένα στον ήλιο».

Σχετικά πρόσφατα, στο βορειότερο άκρο του οικισμού, αποκαλύφθηκε η ύπαρξη ολόκληρων ψαριών, τα οποία φαίνεται ότι είχαν απλωθεί στον ήλιο να ξεραθούν. Από μικρά ψάρια στην άρμη δεν έφτιαχναν μόνο παστές σαρδέλες, όπως θα λέγαμε σήμερα, αλλά ένα είδος σάλτσας ή πάστας, το λεγόμενο γάρος ή γάρον, (πολύ δημοφιλές στους Ρωμαίους). «Αν και ο τρόπος αυτός διατήρησης ψαριών δεν αναφέρεται σε αρχαιότερες γραπτές πηγές, η εύρεση πάστας στο Ακρωτήρι μάς βάζει στη σκέψη ότι οι απαρχές της πιθανώς ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού», είπε ο κ. Ντούμας.

Σε ιδιαίτερη εκτίμηση πρέπει να είχαν τα σαλιγκάρια, τα οποία έχουν βρεθεί προσεκτικά φυλαγμένα μέσα σε πιθάρια. Ο τρόπος που ήταν τοποθετημένα, τον κάνει να συμπεραίνει πως αποτελούσαν εξαιρετικές λιχουδιές, ένα είδος ντελικατέσεν, «που η κοσμοπολίτικη καταναλωτική κοινωνία των Θηραίων εισήγε από άλλες περιοχές, κυρίως από την Κρήτη», όπου εξήγαγαν μεγάλες ποσότητες λαδιού, όπως και σε άλλα νησιά του Αιγαίου. Η ελιά, εξάλλου, φύεται στο νησί τουλάχιστον εδώ και 50.000 χρόνια. Ελιές, όμως, δεν έτρωγαν. «Η πληθώρα θρυμματισμένων ελαιοπυρήνων μαρτυρούν σύνθλιψη και πολτοποίηση του καρπού για εξαγωγή ελαιολάδου».

Φως στις διατροφικές συνήθειες των Θηραίων της 3ης χιλιετίας π.Χ. δίνουν και τα σκεύη τους. «Μια ποικιλία χονδροειδών πυρίμαχων σκευών με έντονα ίχνη φωτιάς στα πλευρά τους δίνουν μιαν εικόνα για τους τύπους των χυτρών που χρησιμοποιούνταν, ενώ η στιλβωμένη εσωτερική επιφάνεια του φορητού πυρίμαχου το καθιστούσε κατάλληλο για ψήσιμο ζύμης για πίτες, λεπτές φέτες κρέατος κ.λπ.». Ο κ. Ντούμας έχει βρει μια σειρά από επιτραπέζια σκεύη (ποτήρια, φιάλες, κύπελλα, πρόχους κ.λπ.), που φανερώνουν την ύπαρξη ποτών πέρα από το νερό. Εχει αποδειχθεί άλλωστε ότι έπιναν κρασί τουλάχιστον από τις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ.

Ειδικά εργαλεία, όπως λίθινα ή μπρούντζινα δρεπάνια, χρησίμευαν στο θέρισμα καρπών, όπως κριθάρι, σιτάρι, λαθούρι, μπιζέλια, φάβα και φακές, που απεικονίζονται σε αγγεία. Τα φυτά θερίζονταν, οι καρποί μεταφέρονταν καθαρισμένοι και φυλάσσονταν σε μεγάλα πιθάρια στις αποθήκες στο ισόγειο κάθε σπιτιού και υφίσταντο επεξεργασία (άλεσμα). Οι μεγάλοι αποθηκευτικοί πίθοι ήταν εσωτερικά μονωμένοι με μελισσοκέρι, το οποίο ανιχνεύτηκε με σύγχρονες μεθόδους στα εργαστήρια του Ακρωτηρίου. Αυτό σημαίνει εκτεταμένη μελισσοκομία. Αλλά η εκμετάλλευση του μελιού ανάγεται σε ακόμη παλαιότερους χρόνους, όπως στην Παλαιολιθική εποχή.

Τέλος, έχει διαπιστωθεί ότι οι Θηραίοι αρέσκονταν στα καρυκεύματα και χρησιμοποιούσαν αρκετά βότανα, όπως ζαφορά, χαμομήλι, ρίγανη, θυμάρι, φασκόμηλο κ.ά. *

Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 4 Φεβρουαρίου 2011

Της Ν. ΚΟΝΤΡΑΡΟΥ - ΡΑΣΣΙΑ